Stacja i sześć domów
W 1912 roku Mońki składały się ze stacji kolejowej i sześciu domów. Prawa miejskie dostały dopiero w 1965. Dziś mieszka tu 9391 osób — a ulicę w Chicago mają od 2017.
Historia nazwy
Mońki mają swoją ulicę w Chicago
Na North Milwaukee Avenue wiszą tabliczki z napisem Honorary Ziemia Moniecka Way. Jest ich więcej — sfotografowaliśmy je na dwóch różnych skrzyżowaniach, więc chodzi o cały odcinek ulicy, a nie o jeden słup. Nie postawiliśmy ich ani my, ani miasto Mońki. Ludzie z Moniek, którzy mieszkają w Chicago, poprosili władze miasta o tabliczki. Ten odcinek leży w dzielnicy, którą Chicago oznaczyło jako Honorary Polish Village.
Mońki liczą 9391 mieszkańców (GUS, 31.12.2024). Nazwa naszego zestawu mówi o tym, dokąd wyjechała część naszych rodzin.
Zobacz zestaw Chicago — 159 zł
Na razie nie wysyłamy za granicę — tylko na adresy w Polsce.
W drugą stronę
Chicago nadało ulicy honorową nazwę Ziemia Moniecka Way. Mońki nazwały skwer imieniem Polonii Amerykańskiej. Na tablicy herb Moniek widnieje obok flagi Stanów Zjednoczonych w kształcie konturu tego kraju.
To nie jest jednostronna opowieść o wyjazdach. Obie strony upamiętniły się nawzajem.
Oś czasu
Jak to się stało
Lata 70. i 80. XIX wieku
Przez Mońki zostaje poprowadzona kolej. Wieś dostaje stację, a razem z nią pierwszą drogę w świat. Źródła podają dwie różne daty — 1873 i 1881. Podajemy obie, zamiast wybierać wygodniejszą.
1880–1930
Agenci sprzedają chłopom z okolicy przejazd i pracę w Ameryce: najpierw pociągiem do portu, potem statkiem przez ocean. Tą trasą wyjeżdżają stąd tysiące ludzi. Tak powstaje pierwsza moniecka kolonia w Chicago.
1912
Mońki to wciąż tylko stacja kolejowa i sześć domów. Ludzie wyjeżdżają stąd do Ameryki, choć samego miasta jeszcze właściwie nie ma.
1965
Mońki dostają prawa miejskie. Wcześniej były wsią. To jedno z najmłodszych miast w województwie podlaskim.
…i co było dalej
Lata 70. i 80.
Ci, którzy wyjechali wcześniej, wysyłają do domu paczki, dolary i zaproszenia. Zaproszenie od kogoś ze Stanów było wtedy w praktyce jedyną drogą do paszportu i wizy. Zaproszeniami zaczyna się handlować — kupują je również ci, którzy nie mają w Ameryce nikogo.
1983
Rusza moniecki zakład elektroniczny ZMED: największy pracodawca w mieście, praca na trzy zmiany. W tym samym roku szkołę kończy obecny burmistrz — jak sam opowiada, prawie cała jego klasa była wtedy już za oceanem. Zakład działa do 2007 roku.
do 1990
Według badania Ośrodka Badań nad Migracjami Uniwersytetu Warszawskiego przed 1990 rokiem około 65 procent pierwszych wyjazdów z Moniek prowadziło do Stanów Zjednoczonych. W latach 90. już tylko około 22 procent. Mońki miały wtedy swój przydomek: strefa dolarowa.
15 maja 2017
Moniecka Polonia w Chicago występuje do władz miasta o honorową nazwę ulicy. Miasto się zgadza. Tabliczka staje przy 2900 North Milwaukee Avenue, w dzielnicy Avondale, którą w Chicago nazywa się Polish Village.
2024
W centrum Moniek staje interaktywna tablica z historią miasta — szesnaście obracanych kostek. Jedno z pytań na niej brzmi: „W którym mieście świata jest ulica Ziemia Moniecka Way?”.
Więcej z Moniek
Jak się z tego żartuje
51. stan
Mońki mają w Polsce swój przydomek: 51. stan USA. Nie jest oficjalny i nie my go wymyśliliśmy — tak mówi się o tym mieście od lat, a w 2024 roku użył go publicznie sam burmistrz, opisując skalę wyjazdów.
Pytanie przed startem
Wśród Polaków latających do Chicago krąży żart, że pilot pyta przed startem, czy Mońki są już na pokładzie. W 2024 roku przypomniał go publicznie burmistrz Moniek — w jego wersji kapitan mówi: „Mońki wsiadły? To lecimy!”.
Karta pokładowa · żart, który w Mońkach zna każdy
ZMońkiDoChicago
„Czy Mońki są już na pokładzie?”
„Mońki wsiadły? To lecimy!”
Ten żart jest prawdziwy w tym sensie, w jakim żarty bywają prawdziwe: opowiada się go, bo każdy tutaj zna kogoś, kto tym lotem leciał.
A w centrum miasta stał model samolotu. Badacze migracji z Uniwersytetu Warszawskiego, zbierając materiał w Mońkach, zapisali, co się o nim mówiło: że przypomina mieszkańcom, iż codziennie ktoś odlatuje albo może odlecieć — dziś jest odlot, a jutro znowu będzie czekał samolot.
Ciekawostki
Tego nie spodziewasz się po Mońkach
Stolica dolara i kartofla
Tak Mońki nazywają same siebie. W 2008 roku Karol Okrasa ogłosił je stolicą ziemniaka w Polsce. Rekord monieckiego Święta Ziemniaka: dziesięć ziemniaków o łącznej wadze 12,27 kg.
Żółty autobus szkolny z Maryland
W 2022 roku uczniowie monieckiej szkoły zebrali w internecie 30 tysięcy złotych, kupili w stanie Maryland prawdziwy amerykański autobus szkolny za 5500 dolarów i sprowadzili go na Podlasie.
Jak mieszkańcy sami się dzielą
Badacze z Uniwersytetu Warszawskiego zapisali, że mieszkańcy Moniek dzielą się na tych, którzy za granicą byli, są albo dopiero będą.
Uczciwie
Czego w tej historii nie napiszemy
Że tabliczka w Chicago ma z nami cokolwiek wspólnego
Nie ma. O honorową nazwę ulicy wystąpiła do władz Chicago moniecka Polonia. My tylko nawiązujemy do niej nazwą zestawu.
Że nasze wędliny trafiały do Ameryki
Nie trafiały. To zestaw z Moniek, a jego nazwa nawiązuje do miasta, do którego wyjechało wiele monieckich rodzin. Zestaw Chicago dostarczamy na adresy w Polsce.
Źródła
Skąd to wiemy
Ta strona opowiada historię, więc tym bardziej podajemy źródła. Każdy może je sprawdzić.
- Ulica
- Honorary Ziemia Moniecka Way, 2900 N Milwaukee Ave, Ward 30 — katalog honorowych nazw ulic Chicago; relacje prasowe z odsłonięcia 15.05.2017
- Migracja
- D. Osipowicz, „Rola sieci i kapitału społecznego w migracjach zarobkowych. Przykład Moniek”, Ośrodek Badań nad Migracjami UW
- Prawa miejskie
- Dz.U. 1964 nr 42 poz. 286 — akt nadania praw miejskich, obowiązujący od 1 stycznia 1965
- Powiedzenia i samolot
- Z. Hirszfeld, P. Kaczmarczyk, „Współczesne migracje zagraniczne ludności Podlasia”, Prace Migracyjne 30, Instytut Studiów Społecznych UW, 2000
- Tablica i żart pilota
- Gazeta Współczesna, 11 lipca 2024 — burmistrz cytowany bezpośrednio
- Klasa burmistrza, skala wyjazdów
- Wiadomości WP, 7 listopada 2019
- Ziemniak, autobus, sześć domów
- Gazeta Współczesna (Okrasa, 2008); Bia24 i zbiórka na zrzutka.pl (autobus, 2022); e-monki.pl (rekord Święta Ziemniaka, zarys historyczno-architektoniczny)
- Mońki
- GUS, stan na 31 grudnia 2024